Paratiroid Bezi ve Hiperparatiroidi

Paratiroid bezleri, adına rağmen tiroid bezinden ayrı organlardır. Genellikle dört adet, mercimek büyüklüğünde bezler olup tiroidin arka yüzüne yakın yerleşirler. Görevleri parathormon (PTH) salgılayarak kandaki kalsiyum düzeyini dar bir aralıkta tutmaktır. Bu bezlerden biri ya da birkaçı gereğinden fazla çalıştığında ortaya çıkan duruma hiperparatiroidi denir. Tiroid ile komşu oldukları için tiroid muayenesi, ultrasonu ve ameliyatı sırasında sıkça gündeme gelirler.

Parathormon ve kalsiyum dengesi

Kan kalsiyumu düştüğünde PTH artar; kemiklerden kalsiyum salınmasını, böbreklerden kalsiyum geri emilimini ve D vitamininin aktif hale gelerek bağırsaktan kalsiyum emilimini artırır. Kalsiyum yükseldiğinde ise PTH normalde azalır. Hiperparatiroidide bu geri bildirim bozulur ve PTH kalsiyum yüksek olduğu halde salgılanmaya devam eder.

Hiperparatiroidi türleri

• Primer hiperparatiroidi: Sorun bezin kendisindedir. Olguların büyük çoğunluğunda tek bir iyi huylu büyümüş bez (paratiroid adenomu) sorumludur; daha az sıklıkla birden fazla bezde büyüme (hiperplazi) görülür. Paratiroid kanseri çok nadirdir.
• Sekonder hiperparatiroidi: Bezler, düşük kalsiyum veya D vitamini eksikliği ya da kronik böbrek hastalığı gibi dış bir nedene yanıt olarak fazla çalışır. Bu durumda kalsiyum genellikle normal veya düşüktür.
• Tersiyer hiperparatiroidi: Uzun süren sekonder hiperparatiroidi sonrası bezlerin kendi başına aşırı çalışır hale gelmesidir; çoğunlukla böbrek hastalarında görülür.

Belirtiler

Günümüzde primer hiperparatiroidi çoğu kez rutin kan tahlilinde kalsiyum yüksekliği fark edilerek, henüz belirgin şikayet yokken saptanır. Belirti olduğunda şunlar görülebilir:

• Böbrek taşı ve idrar yolu sorunları
• Kemik erimesi (osteoporoz) ve kırık riskinde artış
• Yorgunluk, halsizlik, kas güçsüzlüğü
• Sık idrara çıkma ve susama
• Kabızlık, mide yakınmaları, iştahsızlık
• Unutkanlık, keyifsizlik, uyku sorunları

Bu belirtilerin birçoğu tiroid hastalıklarıyla da karışabildiği için kalsiyum ölçümü değerlendirmede önemli bir adımdır.

Tanı nasıl konur?

Tanı temel olarak kan testlerine dayanır: kalsiyum (gerekirse albümine göre düzeltilmiş ya da iyonize), PTH, fosfor, 25-OH D vitamini ve böbrek fonksiyonları birlikte değerlendirilir. Kalsiyumun yüksek olduğu halde PTH’nin yüksek ya da “uygunsuz normal” olması primer hiperparatiroidiyi düşündürür. 24 saatlik idrarda kalsiyum ölçümü, kemik yoğunluğu ölçümü ve böbrek ultrasonu hastalığın etkilerini göstermek için kullanılır.

Görüntüleme yöntemleri (boyun ultrasonu, sintigrafi, dört boyutlu tomografi veya bazı merkezlerde PET) tanıyı koymak için değil, ameliyat planlanırken hastalıklı bezin yerini bulmak için yapılır.

Tedavi seçenekleri

Primer hiperparatiroidinin kesin tedavisi paratiroidektomi, yani hastalıklı bezin cerrahi olarak çıkarılmasıdır. Belirti olan kişilerde, böbrek taşı veya kemik erimesi gelişmişse, kalsiyum belirgin yüksekse ya da kişi gençse ameliyat genellikle önerilir. Tek bir adenom önceden gösterilebilmişse küçük kesiyle yapılan sınırlı ameliyatlar mümkün olabilir.

Ameliyat uygun olmayan veya istenmeyen hafif olgularda düzenli kalsiyum, böbrek ve kemik takibi yapılır; yeterli sıvı alımı ve D vitamini eksikliğinin dikkatli düzeltilmesi önerilir. Bazı durumlarda kalsiyumu düşüren ilaçlar kullanılabilir. Sekonder hiperparatiroidide ise öncelik altta yatan nedenin tedavisidir.

Tiroid ameliyatı ve paratiroid ilişkisi

Tiroid ameliyatlarında paratiroid bezleri korunmaya çalışılır; buna rağmen bezlerin geçici olarak etkilenmesiyle ameliyat sonrası kalsiyum düşüklüğü (hipoparatiroidi) gelişebilir. Dudak çevresinde ve parmaklarda karıncalanma, kas krampları bu durumun belirtileridir ve hemen hekime bildirilmelidir. Çoğu olguda tablo geçicidir. Değerlendirme ve takip için endokrinoloji ve deneyimli bir endokrin cerrahi ekibi birlikte çalışır.

Sık Sorulan Sorular

Paratiroid ile tiroid aynı organ mı? Hayır. Paratiroid bezleri tiroidin arkasında yer alan ayrı bezlerdir; tiroid metabolizmayı, paratiroidler ise kalsiyum dengesini düzenler.

Kalsiyumum biraz yüksek çıktı, hiperparatiroidi olabilir mi? Olabilir ama başka nedenler de vardır. Kalsiyum ve PTH’nin birlikte tekrarlanması ve sonuçların bir endokrinolog tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Paratiroid ameliyatından sonra ömür boyu ilaç gerekir mi? Tek bir adenom çıkarıldıktan sonra çoğu kişide kalsiyum dengesi normale döner ve sürekli ilaç gerekmez; kısa süreli kalsiyum desteği ve kontroller yine de planlanabilir.

İlgili sayfalar: Tiroid bezi nedir, Tiroid ameliyatı, Tiroid ameliyatı sonrası, Tiroid ve kemik erimesi, Tiroid ve D vitamini, Tiroid ultrasonu, Tiroid için hangi doktora gidilir.