Tiroid Bezi Nedir, Ne İşe Yarar?

Tiroid bezi, boynun ön kısmında yer alan, küçük ama vücudun neredeyse her organını etkileyen bir hormon bezidir. Kalp atış hızından vücut ısısına, kilodan ruh haline kadar pek çok şey tiroid hormonlarının dengesine bağlıdır. Bu sayfada tiroid bezinin yapısını, nasıl çalıştığını ve hangi durumlarda kontrol ettirilmesi gerektiğini bulacaksınız.

Tiroid bezi nerede bulunur?

Tiroid, boynun ön tarafında, gırtlak çıkıntısının (Adem elması) hemen altında, soluk borusunun önünde yer alır. Kelebeğe benzeyen bir şekli vardır: sağ ve sol olmak üzere iki lobu ve bu iki lobu birbirine bağlayan ince bir köprüsü (istmus) bulunur.

Sağlıklı bir yetişkinde tiroid bezi genellikle 15–25 gram ağırlığındadır ve elle muayenede çoğu zaman belirgin şekilde hissedilmez. Bezin büyümesine guatr, içinde oluşan kitlelere ise nodül denir.

Tiroid hangi hormonları üretir?

Tiroid bezinin ürettiği başlıca hormonlar şunlardır:

• Tiroksin (T4): Tiroidin en çok ürettiği hormondur. Kendisi görece az etkilidir; dokularda T3’e dönüşerek etki gösterir.
• Triiyodotironin (T3): Hücrelerde asıl etkiyi gösteren aktif hormondur. Bir kısmı doğrudan tiroidden salgılanır, büyük kısmı ise karaciğer, böbrek ve kas gibi dokularda T4’ten üretilir.
• Kalsitonin: Tiroiddeki C hücreleri tarafından üretilir. İnsanlarda kalsiyum dengesi üzerindeki etkisi sınırlıdır; ancak medüller tiroid kanserinin takibinde önemli bir belirteçtir.

Tiroid hormonlarının yapısında iyot bulunur. Bu nedenle vücudun yeterli iyot alması, tiroidin düzgün çalışması için şarttır. İyotlu tuz bu yüzden önemlidir. Ayrıntılar için İyot Nedir, İyotlu Tuz Neden Önemli? sayfasına bakabilirsiniz.

Tiroid nasıl kontrol edilir?

Tiroid bezi kendi başına çalışmaz; beyindeki bir kontrol sistemine bağlıdır:

1. Beyindeki hipotalamus TRH adlı bir hormon salgılar.
2. TRH, hipofiz bezini uyararak TSH (tiroid uyarıcı hormon) salgılatır.
3. TSH, tiroid bezini çalıştırır ve T4 ile T3 üretimini artırır.
4. Kanda tiroid hormonu yeterli düzeye ulaştığında hipofiz TSH salgısını azaltır.

Bu geri bildirim düzeni bir termostata benzer. Tiroid az çalıştığında TSH yükselir, fazla çalıştığında TSH düşer. Bu yüzden tiroid taramasında ilk bakılan test genellikle TSH’dir. TSH testinin nasıl yorumlandığını TSH Testi sayfasında anlattık.

Tiroid hormonları vücutta ne işe yarar?

Tiroid hormonları vücudun neredeyse tüm hücrelerini etkiler. Başlıca görevleri şunlardır:

• Metabolizma hızı: Vücudun enerjiyi ne hızda harcadığını düzenler.
• Kalp ve dolaşım: Kalp atış hızını ve kalbin kasılma gücünü etkiler.
• Vücut ısısı: Isı üretimini düzenler; üşüme veya sıcağa tahammülsüzlük tiroid sorunlarının işareti olabilir.
• Beyin gelişimi: Anne karnındaki bebekte ve yenidoğanda beyin gelişimi için hayati önem taşır.
• Büyüme: Çocuklarda boy uzaması ve kemik gelişimi için gereklidir.
• Sindirim: Bağırsak hareketlerini etkiler; tiroid az çalıştığında kabızlık, fazla çalıştığında sık dışkılama görülebilir.
• Üreme sistemi: Adet düzeni ve doğurganlık üzerinde etkilidir.
• Kas, cilt ve saç: Kas gücü, cilt nemi ve saç sağlığı tiroid hormonlarından etkilenir.

En sık görülen tiroid hastalıkları

Tiroid hastalıkları iki ana grupta düşünülebilir: bezin çalışmasıyla ilgili sorunlar ve bezin yapısıyla ilgili sorunlar.

Çalışma bozuklukları:

• Hipotiroidi: Tiroidin az çalışması. Yorgunluk, kilo alma, üşüme, kabızlık gibi belirtilerle seyredebilir. Ayrıntılar: Hipotiroidi
• Hipertiroidi: Tiroidin fazla çalışması. Çarpıntı, kilo kaybı, terleme, el titremesi görülebilir. Ayrıntılar: Hipertiroidi

Yapısal sorunlar:

• Guatr: Tiroid bezinin büyümesi.
• Nodül: Tiroid içinde oluşan kitleler. Çok yaygındır ve büyük çoğunluğu iyi huyludur. Ayrıntılar: Tiroid Nodülü
• Tiroid kanseri: Nodüllerin küçük bir kısmında görülür. Çoğu türü erken yakalandığında çok iyi sonuçla tedavi edilir.

Bağışıklık sistemi kaynaklı hastalıklar da sık görülür. Hashimoto tiroiditi genellikle hipotiroidiye, Graves hastalığı ise hipertiroidiye yol açar.

Kimler tiroid kontrolü yaptırmalı?

Belirti olmasa da tiroid testleri şu durumlarda daha önemli hale gelir:

• Ailesinde tiroid hastalığı olanlar
• Gebelik planlayan veya gebe olan kadınlar
• Tip 1 diyabet, çölyak gibi başka otoimmün hastalığı olanlar
• Daha önce boyun bölgesine ışın tedavisi almış olanlar
• Amiodaron, lityum gibi tiroidi etkileyebilen ilaçları kullananlar
• Açıklanamayan yorgunluk, kilo değişimi, çarpıntı, adet düzensizliği yaşayanlar
• Boyunda şişlik fark edenler

Hangi testlerin isteneceğine ve sonuçların yorumuna hekiminiz karar verir.

Tiroid hastalıkları ne kadar yaygın?

Tiroid hastalıkları toplumda en sık görülen hormon hastalıkları arasındadır. Kadınlarda erkeklere göre birkaç kat daha sık görülür. Nodüller ise yaşla birlikte artar; ultrasonla bakıldığında yetişkinlerin önemli bir kısmında küçük nodül saptanabilir. Bu nodüllerin çok büyük çoğunluğu zararsızdır.

Türkiye’de iyotlu tuz uygulamasından önce iyot eksikliğine bağlı guatr oldukça yaygındı. İyotlu tuz kullanımı yaygınlaştıkça bu tablo belirgin şekilde değişmiştir. Bugün iyot yeterli bölgelerde hipotiroidinin en sık nedeni Hashimoto tiroiditidir.

Sık Sorulan Sorular

Tiroid bezi olmadan yaşanır mı?
Evet. Ameliyatla tiroid bezi alınan kişiler, eksik hormonu her gün düzenli olarak ilaçla alarak normal bir yaşam sürdürebilir.

Tiroid hastalıkları kalıtsal mıdır?
Ailede tiroid hastalığı olması riski artırır, ancak bu hastalığın mutlaka görüleceği anlamına gelmez.

Tiroid testi için hangi doktora gidilir?
Aile hekimi veya dahiliye uzmanı ilk değerlendirmeyi yapabilir. Gerekli durumlarda endokrinoloji uzmanına yönlendirme yapılır.

Boynumda şişlik yok, yine de tiroid hastası olabilir miyim?
Evet. Hipotiroidi ve hipertiroidi, bezde gözle görülür bir büyüme olmadan da gelişebilir. Tanı kan testleriyle konur.

Kaynaklar: Amerikan Tiroid Derneği (ATA) hasta bilgilendirme materyalleri; Avrupa Tiroid Derneği (ETA) kılavuzları; Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği Tiroid Hastalıkları Tanı ve Tedavi Kılavuzu.