Hipertiroidi (Tiroidin Fazla Çalışması): Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Hipertiroidi, tiroid bezinin vücudun ihtiyacından fazla hormon üretmesidir. Fazla hormon metabolizmayı hızlandırır; çarpıntı, kilo kaybı, terleme ve sinirlilik gibi belirtilere yol açar. Hipertiroidinin birçok farklı nedeni vardır ve tedavi, nedene göre belirlenir.

Hipertiroidi ile tirotoksikoz arasındaki fark

Kanda tiroid hormonunun yüksek olmasına genel olarak tirotoksikoz denir. Bunun nedeni tiroid bezinin aşırı hormon üretmesiyse hipertiroidi terimi kullanılır. Bazı durumlarda ise bez fazla üretmez; iltihaplanan bezden depolanmış hormon kana sızar (tiroidit) veya kişi dışarıdan fazla hormon alır. Bu ayrım önemlidir, çünkü tedavi tamamen farklıdır.

Hipertiroidinin nedenleri

• Graves hastalığı: En sık nedendir. Bağışıklık sistemi tiroidi sürekli uyaran bir antikor üretir. Ayrıntılar: Graves Hastalığı
• Toksik multinodüler guatr: Guatrdaki nodüllerin bir kısmı kontrolsüz hormon üretmeye başlar. Özellikle ileri yaşta ve uzun süredir guatrı olanlarda görülür. Ayrıntılar: Toksik Nodüler Guatr ve Toksik Adenom
• Toksik adenom: Tek bir nodülün fazla hormon üretmesi.
• Tiroiditler: Subakut, sessiz veya doğum sonrası tiroiditte geçici hormon yüksekliği görülür.
• Aşırı iyot alımı: İyotlu kontrast madde, amiodaron veya yüksek iyot içeren takviyeler sonrası gelişebilir.
• Fazla tiroid hormonu kullanımı: Yüksek doz levotiroksin veya zayıflama amaçlı “doğal” ürünlerde gizli tiroid hormonu bulunması.
• Gebelikle ilişkili hormon yüksekliği: Gebeliğin ilk aylarında, özellikle şiddetli bulantı-kusmada geçici olarak görülebilir.

Hipertiroidinin belirtileri

• Çarpıntı, hızlı kalp atışı
• Kilo kaybı (iştah artmış olsa bile)
• Aşırı terleme, sıcağa dayanamama
• Ellerde titreme
• Sinirlilik, huzursuzluk, kaygı
• Uykusuzluk
• Sık dışkılama veya ishal
• Kas güçsüzlüğü, özellikle merdiven çıkarken uyluklarda
• Adet kanamasında azalma veya düzensizlik
• Yorgunluk
• Saç incelmesi

Graves hastalığında bunlara ek olarak gözlerde öne doğru çıkma, batma, sulanma ve çift görme olabilir.

Yaşlılarda belirtiler çok sessiz olabilir. Bazen tek belirti açıklanamayan kilo kaybı, halsizlik ya da kalp ritim bozukluğudur.

Hipertiroidi nasıl teşhis edilir?

• TSH düşük, serbest T4 ve/veya serbest T3 yüksek: Aşikar hipertiroidi.
• TSH düşük, serbest T4 ve T3 normal: Subklinik hipertiroidi. Ayrıntılar: Subklinik Hipertiroidi

Nedeni bulmak için ek testler yapılır:

• TRAb (TSH reseptör antikoru): Pozitifse Graves hastalığını gösterir.
• Tiroid ultrasonu (Doppler ile): Bezin büyüklüğü, nodüller ve kanlanma hakkında bilgi verir.
• Tiroid sintigrafisi: Bezin tamamının mı, yoksa bazı nodüllerin mi fazla çalıştığını, ya da tiroidit olup olmadığını ayırt etmeye yardımcı olur. Ayrıntılar: Tiroid Sintigrafisi

Hipertiroidi nasıl tedavi edilir?

Tedavi seçimi; hastalığın nedenine, yaşa, gebelik planına, bezin büyüklüğüne, göz tutulumu olup olmadığına ve kişinin tercihine göre yapılır.

Belirtileri hafifleten ilaçlar

Beta blokerler, çarpıntı, titreme ve kaygı gibi belirtileri hızla azaltır. Hormon üretimini düzeltmez ama tedavinin ilk haftalarında kişinin rahatlamasını sağlar.

Antitiroid ilaçlar

Metimazol ve propiltiyourasil (PTU), tiroidin hormon üretimini azaltır. Çoğu durumda metimazol tercih edilir. PTU ise daha çok gebeliğin ilk üç ayında ve bazı özel durumlarda kullanılır. Ayrıntılar: Antitiroid İlaçlar

Önemli uyarı: Bu ilaçlar nadiren de olsa kandaki savunma hücrelerini (akyuvarlar) ciddi şekilde düşürebilir. İlaç kullanırken ateş, boğaz ağrısı veya ağızda yara gelişirse ilacı alıp almama konusunda hemen hekime danışılmalı ve acilen kan sayımı yaptırılmalıdır. Sarılık, koyu renkli idrar veya karın sağ üst bölgesinde ağrı da karaciğer yan etkisi açısından hemen bildirilmelidir.

Radyoaktif iyot tedavisi

İçilen kapsül veya sıvı şeklinde verilen radyoaktif iyot, fazla çalışan tiroid dokusunu zamanla etkisiz hale getirir. Graves hastalığında ve toksik nodüllerde etkili bir seçenektir. Gebelikte ve emzirmede uygulanmaz. Tedavi sonrasında çoğu kişide hipotiroidi gelişir ve ömür boyu levotiroksin kullanmak gerekir. Ayrıntılar: Radyoaktif İyot Tedavisi

Ameliyat

Büyük guatr, bası belirtileri, kanser şüphesi taşıyan nodül, ciddi göz hastalığı veya kişinin hızlı ve kalıcı çözüm istemesi gibi durumlarda tiroid bezinin tamamının ya da bir kısmının alınması tercih edilebilir. Ayrıntılar: Tiroid Ameliyatı

Tiroidite bağlı tirotoksikoz

Bu durumda bez fazla üretim yapmadığı için antitiroid ilaçlar işe yaramaz. Tedavi genellikle belirtileri hafifletmeye yöneliktir ve tablo birkaç hafta ile birkaç ay içinde kendiliğinden düzelir.

Tedavi edilmezse ne olur?

Tedavi edilmeyen hipertiroidi şu sorunlara yol açabilir:

• Atriyal fibrilasyon gibi kalp ritim bozuklukları ve buna bağlı inme riski
• Kalp yetmezliği
• Kemik erimesi (osteoporoz) ve kırık riski
• Gebelikte anne ve bebek için ciddi riskler
• Nadir ama hayati tehlike taşıyan tiroid krizi. Ayrıntılar: Tiroid Krizi ve Miksödem Koması

Sık Sorulan Sorular

Hipertiroidi tamamen iyileşir mi?
Nedene bağlıdır. Tiroiditlerde kendiliğinden düzelir. Graves hastalığında bir kısım hasta ilaç tedavisiyle remisyona girer. Radyoaktif iyot veya ameliyat ise hipertiroidiyi kalıcı olarak sonlandırır ama çoğu zaman yerini hipotiroidiye bırakır.

Hipertiroidide iyot kısıtlaması gerekir mi?
Günlük normal beslenmede iyotlu tuz kullanımı genellikle sorun değildir. Ancak radyoaktif iyot tedavisi öncesinde hekim belirli bir süre düşük iyotlu beslenme önerebilir.

Kilo kaybım tedaviyle geri gelir mi?
Hormon düzeyi normale döndüğünde kilo genellikle geri gelir. Bazı kişilerde artmış iştah sürdüğü için önceki kilonun üzerine çıkılabilir; beslenmeye dikkat etmek faydalıdır.

Hipertiroidiyle spor yapabilir miyim?
Hormon düzeyleri yüksekken yoğun egzersiz kalbi zorlayabilir. Hormonlar dengeye gelene kadar ağır egzersizden kaçınmak ve hekime danışmak uygundur.

Kaynaklar: Amerikan Tiroid Derneği (ATA) Hipertiroidi ve Tirotoksikozun Diğer Nedenleri Kılavuzu; Avrupa Tiroid Derneği (ETA) Graves Hipertiroidisi Kılavuzu; Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği Tiroid Hastalıkları Tanı ve Tedavi Kılavuzu.