Guatr Nedir? Nedenleri, Belirtileri ve Tedavisi

Guatr, tiroid bezinin normalden büyük olması demektir. Halk arasında “boyunda şişlik” ya da “tiroid büyümesi” olarak da bilinir. Guatr bir tanı değil, bir bulgudur; yani bezin neden büyüdüğünü bulmak gerekir. Guatrlı kişilerde tiroid hormonları normal, düşük veya yüksek olabilir.

Guatr türleri

• Basit (yaygın) guatr: Bezin tamamı eşit şekilde büyür, içinde nodül yoktur.
• Nodüler guatr: Büyümüş bezde bir veya daha fazla nodül bulunur. Çok sayıda nodül varsa multinodüler guatr denir.
• Toksik guatr: Büyümüş bez fazla hormon üretir. Graves hastalığı veya toksik nodüler guatr bu gruptadır.
• Retrosternal (göğüs içine uzanan) guatr: Büyüyen bez göğüs kemiğinin arkasına doğru uzanır. Soluk borusu ve yemek borusuna bası yapabilir.

Guatr neden olur?

İyot eksikliği

Dünyada guatrın en sık nedeni iyot eksikliğidir. Tiroid yeterli iyot bulamadığında daha fazla hormon üretebilmek için büyür. Türkiye’de iyotlu tuz uygulamasından önce guatr çok yaygındı ve bazı bölgelerde endemik düzeydeydi. İyotlu tuz kullanımı bu tabloyu büyük ölçüde değiştirmiş olsa da, iyotsuz tuz (kaya tuzu, deniz tuzu gibi bazı ürünler) kullanımının artması yeniden dikkat edilmesi gereken bir konudur. Ayrıntılar: İyot Nedir, İyotlu Tuz Neden Önemli?

Diğer nedenler

• Hashimoto tiroiditi
• Graves hastalığı
• Yıllar içinde gelişen nodüller
• Gebelik (hafif büyüme görülebilir)
• Bazı ilaçlar (lityum gibi)
• Aşırı miktarda guatrojen besin tüketimi (ancak normal beslenmede tek başına nadiren etkilidir)
• Nadiren tiroid kanseri veya iltihabi hastalıklar

Guatrın belirtileri

Küçük guatrlar çoğu zaman belirti vermez. Büyüdükçe şunlar görülebilir:

• Boynun ön kısmında görünür şişlik
• Yaka düğmesini ilikleyememe
• Boğazda dolgunluk veya baskı hissi
• Yutma güçlüğü
• Nefes darlığı, özellikle sırtüstü yatarken veya kollar başın üzerine kaldırıldığında
• Öksürük, horlama
• Ses kısıklığı (nadir)

Bezin fazla veya az çalıştığı durumlarda hipertiroidi veya hipotiroidi belirtileri de eklenir.

Guatr nasıl değerlendirilir?

• Muayene: Bezin büyüklüğü ve kıvamı değerlendirilir.
• TSH ve serbest T4: Bezin çalışma durumunu gösterir.
• Anti-TPO: Hashimoto’yu araştırmak için bakılabilir.
• Tiroid ultrasonu: Bezin boyutunu ve nodül olup olmadığını gösterir. Ayrıntılar: Tiroid Ultrasonu
• Sintigrafi: TSH düşükse yapılır. Ayrıntılar: Tiroid Sintigrafisi
• Tomografi veya akciğer filmi: Göğüs içine uzanan büyük guatrlarda soluk borusu basısını değerlendirmek için istenebilir.
• Biyopsi: Şüpheli nodüller varsa yapılır. Ayrıntılar: İnce İğne Aspirasyon Biyopsisi

Guatr nasıl tedavi edilir?

Tedavi guatrın nedenine, büyüklüğüne, belirti yapıp yapmadığına ve hormon durumuna göre belirlenir.

• Küçük, belirti vermeyen, hormonları normal guatr: Genellikle tedavi gerekmez. Düzenli kontrol yeterlidir.
• İyot eksikliğine bağlı guatr: İyotlu tuz kullanımı ve yeterli iyot alımı önerilir. Uzun süredir var olan nodüler guatrlarda iyot büyümüş bezi küçültmez ve ani yüksek iyot alımı bazı kişilerde hipertiroidiyi tetikleyebilir; bu nedenle iyot takviyesi hekim kontrolünde olmalıdır.
• Hipotiroidiyle birlikte guatr: Levotiroksin tedavisi verilir.
• Hipertiroidiyle birlikte guatr: Nedene göre ilaç, radyoaktif iyot veya ameliyat uygulanır. Ayrıntılar: Hipertiroidi
• Bası yapan veya göğüs içine uzanan büyük guatr: Çoğunlukla ameliyat önerilir. Ameliyata uygun olmayan bazı hastalarda radyoaktif iyot bezi küçültmek için kullanılabilir. Ayrıntılar: Tiroid Ameliyatı
• Belirgin tek nodüllü iyi huylu büyümeler: Radyofrekans ablasyon gibi ameliyatsız yöntemler seçenek olabilir. Ayrıntılar: Radyofrekans Ablasyon

Hormonları normal olan guatrlarda bezi küçültmek amacıyla tiroid hormonu ilacı verilmesi, yan etki riski nedeniyle artık rutin olarak önerilmemektedir.

Guatr önlenebilir mi?

İyot eksikliğine bağlı guatrın en etkili önleme yolu iyotlu tuz kullanmaktır. İyotlu tuz ışıktan ve nemden korunarak, kapalı kapta saklanmalı ve yemeğe pişirmenin sonunda eklenmelidir. Gebelik ve emzirme döneminde iyot ihtiyacı arttığı için bu dönemde hekim önerisi alınmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Guatr kansere dönüşür mü?
Guatrın kendisi kanser değildir. Ancak guatr içindeki nodüller diğer nodüller gibi değerlendirilmeli, şüpheli olanlardan biyopsi yapılmalıdır.

Guatr ameliyatı şart mı?
Hayır. Ameliyat genellikle bası belirtisi, kanser şüphesi, hipertiroidi veya estetik kaygı olduğunda düşünülür.

Guatr ilaçla küçülür mü?
İyot eksikliğine bağlı ve yeni gelişmiş guatrlarda yeterli iyot alımıyla bir miktar küçülme olabilir. Uzun süredir var olan nodüler guatrlarda ilaçla anlamlı küçülme genellikle beklenmez.

Guatrım var, iyotlu tuz kullanmalı mıyım?
Çoğu durumda evet. Ancak hormon üreten nodülleriniz varsa iyot alımınızı hekiminizle konuşun.

Kaynaklar: Dünya Sağlık Örgütü iyot eksikliği raporları; Amerikan Tiroid Derneği (ATA) kılavuzları; Avrupa Tiroid Derneği (ETA) kılavuzları; Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği kılavuzu.